• Αρχείο κατά κατηγορία

  • Αρχείο κατά μήνα

  • Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

    Μαζί με 20 ακόμα followers

  • Πρόσφατα άρθρα

  • Δεκέμβριος 2009
    Δ Τ Τ Π Π Σ Κ
    « Νοέ.   Ιαν. »
     123456
    78910111213
    14151617181920
    21222324252627
    28293031  
  • Διαχείριση

Ας καλαντίσουμε…..


Ας καλαντίσουμε Αξώτικα.

Παιδάκια στα κάλαντα με τζαμπούνα & ντουμπάκι, περ. «ΝΑΞΙΑΚΑ» 16, 1987, σ. 18 (φωτο Ν. Κεφαλληνιάδης)

Δυο λόγια για τα κάλαντα:

Βικιπαίδια: http://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9A%CE%AC%CE%BB%CE%B1%CE%BD%CF%84%CE%B1

Τα Κάλαντα αποτελούν δημοτικά ευχητικά και εγκωμιαστικά τραγούδια που ψάλλονται εθιμικά κατ΄ έτος κυρίως την παραμονή μεγάλων θρησκευτικών εορτών όπως των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς (Αγ. Βασιλείου), των Θεοφανίων ακόμη και των Βαΐων (ή Λαζάρου), με εξαίρεση εκείνων της Μεγάλης Παρασκευής που είναι κατανυκτικά.

Τα κάλαντα που προήλθαν από τις Βυζαντινές Καλένδες ανάγονται, κατά τύπο και όχι βεβαίως κατά περιεχόμενο, από το γνωστό έθιμο των αρχαίων Ελλήνων της Ερεστώνης.

Τα κάλαντα ψάλλονται κυρίως από παιδιά μέχρι ορισμένου ορίου ηλικίας (14-15 ετών) αλλά και από ώριμους άνδρες, είτε μεμονωμένα είτε κατά ομάδες που περιέρχονται οικίες, καταστήματα, δημόσιους χώρους κλπ με τη συνοδεία του πατροπαράδοτου σιδερένιου τριγώνου αλλά ενίοτε και άλλων μουσικών οργάνων (φυσαρμόνικας, ακορντεόν, τύμπανου κλπ).

Κύριος σκοπός των τραγουδιών αυτών είναι μετά τις αποδιδόμενες ευχές τα «Χρόνια Πολλά» το φιλοδώρημα είτε σε χρήματα (σήμερα) είτε σε προϊόντα (παλαιότερα). Σχετική με αυτό είναι και η παρασκευή «κουλούρας» ονομαζόμενη «κολλίκι» (Βέροια) ή «κουλιαντίνα» (Σιάτιστα) και εξ αυτών οι φέροντες αυτά ονομάζονται «Κουλουράδες» ή «Φωτάδες».

Τα κάλαντα ξεκινούν κυρίως με χαιρετισμό στη συνέχεια αναγγέλλουν τη μεγάλη χριστιανική εορτή που φθάνει και καταλήγουν σε ευχές. Χαρακτηριστικό σημείο είναι η γλώσσα στην οποία αυτά ψάλλονται, στη καθαρεύουσα, καταδηλούντα την άμεση καταγωγή τους από τους Βυζαντινούς χρόνους τις Κσλένδες του Ιανουαρίου που γιορτάζονταν με ιδιαίτερη λαμπρότητα.

Ο μεγάλος αριθμός των διαφόρων παραλλαγών εξανάγκασε να διακρίνονται αυτά σε εθνικά ή αστικά και στα τοπικά ή παραδοσιακά (κατά περιοχή). Στα χριστουγεννιάτικα κάλαντα έχουν καταμετρηθεί περισσότερες από τριάντα παραλλαγές μόνο στον Ελλαδικό χώρο. Σήμερα εκτός των παραπάνω έχουν εισαχθεί και διάφορα αγγλοσαξωνικά χριστουγεννιάτικα τραγούδια, μερικά των οποίων έχουν και μεταγλωττιστεί στην ελληνική που δυστυχώς τείνουν να υπερκαλύψουν τα παραδοσιακά.

Επίσης και η ημέρα που ψάλλονται τα κάλαντα σε ορισμένες περιοχές ονομάζονται «Κάλαντα» (Κόλιντα, Κόλεντας, Κόλιαντας) με εξαίρεση τη νήσο Μήλο που ψέλνονταν μόνο τη παραμονή της Πρωτοχρονιάς, συντασσόμενα κάθε φορά νέα κάλαντα, με τα οποία όμως ζητούσαν οικονομική συνδρομή για κάποιο κοινωνικό σκοπό (πχ ανέγερση ή επιδιόρθωση ναού) δίδοντας και συμβουλές προς τους άρχοντες η παρατηρήσεις με σκωπτικό χαρακτήρα. Τέτοιες είναι και οι σχετικές «μαντινάδες» της Κρήτης ή «κοτσάκια» της Νάξου με σκωπτικό χαρακτήρα που ψάλλονται ως «κάλαντα».

Πολλές φορές όταν δεν υπήρχε φιλοδώρημα ή ήταν ευτελές τότε τα παιδιά συνέχιζαν έξω από την οικία κάλαντα σκωπτικά επαναλαμβανόμενα:
«Αφέντη μου στη κάπα σου χίλιες χιλιάδες ψείρες,
άλλες γεννούν, άλλες κλωσούν κι άλλες αυγά μαζώνουν

Εκκλησιαστική Ιστορία

Οι Πατέρες της Εκκλησίας κατά τους Βυζαντινούς χρόνους απαγόρευαν ή απέτρεπαν αυτό το έθιμο ως καταγόμενο από τις εορτές των ρωμαϊκών Καλενδών που είχε αταδικάσει η Στ΄ Οικουμενική Σύνοδος το 680 μ.Χ., αποκαλούντες τους συμμετέχοντες σ΄ αυτό «Μηναγύρτες», κατά δε απόσπασμα του Τζέτζη (Χιλιάδ. ΙΓ’ 246 κε):
«Οπόσοι περιτρέχουσι χώρας και προσαιτούσι
και όσοι κατ΄ αρχίμηνον του Ιανουαρίου
και του Χριστού γεννήσει και Φώτων τη ημέρα
οπόσοι περιτρέχουσι τας θύρας προσαιτούντες
μετά ωδών ή επωδών ή λόγων εγκωμίων
………………………………
ούτοι αν πάντες λέγοιντο κυρίως Μηναγύρται.

ΚΑΛΑΝΤΑ απ’ τη ΝΑΞΟ

Χριστουγέννων

ΑΠΟ Τ’ ΑΠΕΡΑΘΟΥ

Χριστούγεννα, πρωτόεννα, πρώτη ‘ιορτή του χρόνου,

Οπό’ εννήθην ο Χριστός κι ήμαθε κι επορπάθειε,

Κι ήβγηκε και χαιρέτηξεν όλοι τσοι ζευγολάτες:

– Καλώς τα κάνετε ‘ιωργοί, καλώς τα πολεμάτε.

Τα δέκα σας νάν ‘εκατό και τα ‘κατό σας χίλια,

Και τα’ αποκοσκινίδια σας αμέτριτο λοάρι.

ΑΠΟ ΤΟ ΓΛΙΝΑΔΟ

Καλήν εσπέραν άρχοντες κι αν είναι ορισμός σας

Χριστού τη θεία Γέννηση να ‘πω στ’ αρχοντικό σας.  

Χριστός γεννάται σήμερον εν Βηθλεέμ τη πόλει

οι ουρανοί αγάλλονται και χαίρει η φύσις όλη.

Εκ της Περσίας έρχονται τρεις μάγοι με τα δώρα

άστρο λαμπρό τους οδηγεί χωρίς να λείψει ώρα.

Φτάσανε στην Ιερουσαλήμ, με πόθο ερωτώσι

πού εγεννήθη ο Χριστός να παν’ να τον ευρώσι.

Δια Χριστόν ως ήκουσεν ο βασιλεύς Ηρώδης

αμέσως εταράχθηκε κι εγίνη θηριώδης.

Γιατί πολλά φοβήθηκε δια τη βασιλεία

μη του την πάρει ο Χριστός και χάσει την αξία.

Τρέχουν οι μάγοι, τρέχουνε και τον αστέρα βλέπουν

φως θεϊκό κατέβαινε και με χορό προστρέχουν.

Φθάσανε εις το σπήλαιο, βρήκαν τη Θεοτόκο

κι εκράτη στις αγκάλες της τον άγιό Της Τόκο.

Γονατιστοί Τον προσκυνούν και δώρα Του χαρίζουν

Σμύρνα, χρυσό και λίβανο, θεό Τόνε τιμίζουν.

Τη σμύρνα μεν ως άνθρωπο, χρυσόν ως βασιλέα,

και λίβανο σαν ως θεό σ’ όλη την ατμοσφαίρα.

Αφού Τόνε ποσκύνησαν, ευθύς πάλι μισεύουν

και τον Ηρώδη μελετούν να πάνε για να εύρουν.

Εις άγγελος εξ ουρανού βγαίνει τους εμποδίζει

άλλην οδό να ποοευτούν κι εκεί τους διορίζει.

Και πάλιν άλλος άγγελος τον Ιωσήφ προστάζει

να πάρει και τη Μαριάμ, ομού και τον Υιό της,

γιατί ο Ηρώδης μελετά τον Τόκο τον δικό Της.

Μη βλέπων δε ο βασιλεύς τους μάγους να γυρίσουν

στη Βηθλεέμ διέταξε παιδί να μην αφήσουν.

Όσα παιδάκια εύρωσι δύο χρονώ και κάτω

ενθύς να τα περάσωσι απ’ τα σπαθιά τω.

Χιλιάδες δεκατέσσερα σφάζουν σε μιαν ημέρα

βρήνους, κλαυθμούς και οδυρμούς έχει κάθε μητέρα.

Και σας καληνυχτίζουμε, πέσετε, κοιμηθήτε,

ολίγον ύπνο πάρετε κι ενθύς να σηκωθήτε.

Και το σταυρό σας κάνετε, στην εκκλησιά εμπήτε

ν’ ακούσετε με προσοχή όλη την υμνωδία

τον Ιησού μας τον Χριστόν τη Γέννηση την αγία.

Κι ενθύς άμα γυρίσετε εις το αρχοντικό σας

ευθύς τραπέζι στρώσετε, βάλτε το φαγητό σας.

Και το σταυρό σας κάνετε γευθήτε, ενφρανθήτε

δώτε και κανενός φτωχού, χωρίς να εστερείστε.

Δώτε και μας τον κόπο μας ό,τι ‘ναι ορισμός σας

και ο Χριστός μας πάντοτε να είναι βοηθός σας.

 

Πρωτοχρονιάς

Την παραμονή των Χριστουγέννων, της Πρωτοχρονιάς και των Φώτων, μόλις σκοτεινιάσει, βγαίνουν τα παιδιά κατά παρέες και λένε τα κάλαντα. Από δυο-τρεις μέρες πριν, τους έχουν πει οι μητέρες τους τα τραγούδια πού θα πουν σε κάθε σπίτι. Εκτός από τα μικρά παιδιά, μετά το δείπνο βγαίνουν κι οι μεγάλοι με βιολιά και τα «λένε» μέχρι το πρωί. Σε κάθε παρέα πρέπει να είναι ένας καλός στιχοπλόκος αναγνωρισμένης ποιητικής αξίας για ν’ αυτοσχεδιάζει τα δίστιχα πού θα τραγουδιούνται έξω από κάθε σπίτι.

Πριν αρχίσουν τα δίστιχα, πού επί τόπου αυτοσχεδιάζουν, τραγουδούν τα κάλαντα, τα συνηθι­σμένα δηλαδή στιχάκια.

«Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά

ψηλή μου δενδρολιβανιά

κι αρχή καλός μας χρόνος

εκκλησιά με τα’ άγιο θρόνος».

ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΙΝΙΔΑΡΟ

Αρχιμενιά, κι αρχιχρονιά κι αρχή καλός σας χρόνος,

Αη Βασίλης έρχεται κι α’ πόθε κατεβαίνει,

από τση μάνας τ’ έρχεται και στο σχολειό του πάει,

Τρεις Ιεράρχαι τ’ απαντούν μέσα στο σταυροδρόμι.

-Βασίλη α’ πόθεν έρχεσαι κι α’ πόθε κατεβαίνεις;

-Από τση μάνας μ’ έρχομαι και στο σχολειό μου πάω.

-Κάτσε να φας, κάτσε να πιης, κάτσε να τραγουδήσης.

-Μα ‘γώ γράμματα μάθαινα, τραγούδια δεν ηξεύρω.

-Σαν και ξέρεις γράμματα, πες μας την άλφα – βήτα.

Και το ραβδάκι ακουμπά, να πη την άλφα – βήτα

και το ραβδί ξερό ‘τανε, χλωρά βλαστάρια πέτα

κι απάνω στσι χλωρούς βλαστρούς περδίκια φωλεμένα,

όχι περδίκια μοναχά, μόνον και χελιδόνια

και κάτω στα ριζάρια του πηγάδια και λιβάδια,

που κατεβαίνουν τα πουλιά και πίνουν κι ανεβαίνουν

και βρέχουν τις φτερούγες των και περιχούν τον κόσμο

κι αλούζουν τον αφέντη μας, τον πολυχρονεμένο.

T’ αφέντη

Μα σένα, ‘φέντη, πρέπει σου δαμασκηνό τραπέζι,

όνταν αθή η δαμασκηνιά ν’ αθή και το τραπέζι.

Μα πάλι ξαναπρέπει σου, να τρως κουλούρι’ αφράτα

και τον αθό της λεμονιάς  να γεύεσαι σαλάτα.

Μα πάλι ξαναπρέπει σου, το σίδερο κοντάρι,

πόχεις τα μπράτσα δυνατά κι είσαι και παλληκάρι.

Μα πάλι ξαναπρέπει σου καριόλα να κοιμάσαι,

βελούδο να σκεπάζεσαι, να μην κρυολογάσαι.

Της κεράς

Έπόπαμε τ’ αφέντη μας, να πούμε της κεράς μας.

-Κερά μαρμαροτράχηλη, και γασταρολαιμούσα,

-κερά, στη μέση τον σπιτιού, χρυσή λαμπάδα στέκει,

φέγγουν οι ναύτες και δειπνούν και τα καράβια ‘ράζουν,

φέγγουν και τα ναυτόπουλα και πάνε και υπνούνε.

Της Κόρης

Επόπαμε και τση κεράς ας πούμε και τση κόρης.

Κερά, τη θυγατέρα σου, κερά την ακριβή σου,

οχτώ μικροί την αγαπούν και δεκαχτώ μεγάλοι

κι ο πρώτος που την αγαπά, του πρέπει να την πάρη.

Απ’ το χεράκι την αρπά και σκάλες κατεβαίνει,

κάθε σκαλί τονε ρωτά, κάθε σκαλί τση λέγει,

-Κόρη να γίνης φρόνιμη, να γίνης διωματούσα.

-Σαν θες να γίνω φρόνιμη, να γίνω διωματούσα,

άμε κι αγόρασε σπαθί και σκιάδι τσιμουχένιο,

να μπης να βγης στον πόλεμο, να φαίνεσ’ ανδρειωμένος,

τότες θά γίνω φρόνιμη θά γίνω διωματοΰσα.

Του γιου

Επόπαμε τση κόρης μας, να πούμε και του γιου μας.

Εδώ ‘ναι ο γιος κι ο καλογιός κι ο καλαναθρεμμένος,

είναι στον κιούρη τ’ ακριβός στη μάνα χαϊδεμένος.

Και εις έτη πολλά.

Αφηγ. Στ. Γκούφας

(Τα άλλα Κάλαντα που είναι και σήμερα γνωστά και τραγουδιόντουσαν και στον Κινίδαρο, είναι τα Πελοποννησιακά ή λεγόμενα «Πανελλήνια». Αυτά στον Κινίδαρο τα λέγανε «Χτενάδικα» γιατί τα τραγουδούσαν οι Μωραΐτες.  Οι Μωραΐτες πηγαίνανε στο χωριό για να επισκευάσουνε τα χτένια απ’ τις κρεββαταριές και τους λέγανε «χτενάδες».)

ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΩΜΙΑΚΗ

Ι. Πάλιν ακούσατε άρχοντες πάλι να σας ειπούμε

ότι και αύριον έστι ανάγκη να χαρούμε

και να πανηγυρίσουμε Περιτομή Κυρίου

και Εορτή του Μάκαρος Μεγάλου Βασιλείου.

Κάμνω λοιπόν αρχή καλή επαίνους να συνθέσω

τον Άγιο Βασίλειο δια να επαινέσω.

Να σας ειπώ τα θαύματα που έκανε ατός του

με του θεού τη δύναμη που ήτο βοηθός του.

Παρά θεού ο θαυμαστός ήτο πεφωτισμένος

με κάθε άλλην αρετή μικρός μαθητευμένος.

Της Καισαρείας γέννημα, βλαστός Καππαδοκίας,

ο ποιητής και λυτρωτής της θείας Λειτουργίας.

Είχεν και το αξίωμα της αρχιεροσύνης,

εχθρός των έργων των κακών, φίλος της ευφροσύνης.

Αρχιερείς τον σέβονται, παπάδες τον τιμώσι,

οι άρχοντες και ο λαός σκυφτοί τον προσκυνούσι.

Είντα πολυλογώ λοιπόν τα προτερήματα του,

όλοι κοινώς τα ξέρομεν τα κατορθώματα του.

Δίδομεν λοιπόν είδηση σε όλη την οικία,

αύριον είν’ Περιτομή κι υμνεί η Εκκλησία.

Και σας καληνυχτίζαμε, πέσετε κοιμηθείτε

κι ευχαριστήσετε κι εμάς καθ’ όσον ημπορείτε.

Και μη λυπήσθε άρχοντες Βενετικά φλουριά.

Ισπανικά ή Γαλλικά, ω τί φιλαργυρία!!

II. Αρχιμενιά και Αρχιχρονιά

ψηλή μου δεντρολιβανιά

κι αρχή καλός μας χρόνος

Εκκλησά με τ’ άγιο θρόνος.

Αρχή που βγήκε ο Χριστός

Άγιος και Πνευματικός,

στη γη να περπατήσει

και να μας καλοκαρδίσει.

Εσένα πρέπει Αφέντη μου,

μπέη μου και λεβέντη μου,

το σίδερο κοντάρι

γιατ’ έχεις μπράτσα δυνατά

κι είσαι και παλικάρι.

Και πάλι ξαναπρέπει σου καρέκλα καρυδένια,

για ν’ ακουμπάς τη μέση σου τη μαργαριταρένια.

Και πάλι ξαναπρέπει σου καριόλα να κοιμάσαι,

βελούδα να σκεπάζεσαι να μην κρυολογάσαι.

Πολλά ‘παμε τ’ αφέντη μας

του μπέη και λεβέντη μας,

ας πούμε τση κεράς μας

τση σπιτονοικοκυράς μας.

Κερά ψηλή, κερά λιγνή, κερά καμαροφρύδα

οντάς σειστείς και υλιστείς και πας στην Εκκλησά σου

οι στράτες ρόδα γέμισαν από την εμορφιά σου.

Πολλά ‘παμε και τση κεράς ας πούμε γκαι τση κόρης.

Έχετε κόρην έμορφη γραμματικός τη θέλει

κι αν είναι και γραμματικός πολλά προικιά γυρεύει.

Γυρεύει αμπέλια ατρύγητα, λιβάδια με τα στάχυα,

γυρεύει και τη Βενετία μ’ όλα της τα καράβια.

Πολλά ‘παμε τση κόρη σας ας πούμε γκαι του γιου σας.

Έχεις και γιο στα γράμματα βάρ’ τόνε στο ψαρτήρι,

του χρόνου σαν και σήμερα να βάλει πετραχήλι.

(Αφήγηση Ν. Κ. Κορρέ)

Κάλαντα Πρωτοχρονιάς στο χωριό Τρίποδες (Βίβλος) της Νάξου. Τζαμπούνα (Γιώργος Ρεφενές) και τουμπάκι (Γιώργος Απειρανθίτης).3

Το βίντεο οφείλω στην Kikitripodesnaxos (http://www.youtube.com/kikitripodesnaxos

Κάλαντα ,Τρίποδες Νάξου 1976. Τσαμπονάτορας Γιώργος Ρεφενές (από το κανάλι του στο Youtube: http://www.youtube.com/user/refgeo)

Για τα κάλαντα στ’ Απεράθου της Νάξου μπορείτε να δείτε το άρθρο της Μαρίας Ξεφτέρη: εδώ

Καλές Γιορτές! Και του Χρόνου

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: