• Αρχείο κατά κατηγορία

  • Αρχείο κατά μήνα

  • Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

    Μαζί με 21 ακόμα followers

  • Πρόσφατα άρθρα

  • Μαρτίου 2009
    Δ Τ Τ Π Π Σ Κ
    « Φεβ.   Απρ. »
     1
    2345678
    9101112131415
    16171819202122
    23242526272829
    3031  
  • Διαχείριση

Ο Ελληνικός Παραδοσιακός Χορός ως φαινόμενο Πολιτισμού


Τα παρακάτω απετέλεσαν το κείμενο διαλέξεων που δόθηκαν σε εκδηλώσεις διαφόρων πολιτιστικών φορέων. Αποτελούν τον επιστημονικό ορίζοντα που έδωσε στους προ πολλών ετών υποψήφιους διδάκτορές του [τον Γιάννη Ζήκο (+),  την κ.  Άννα Παναγιωτοπούλου, την κ. Ρούλα Μπογέα και τον γράφοντα] ο Επιβλέπων καθηγητής τους, Καθηγητής της Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Γιώργος Δ. Φαράντος)

 01

Όταν έλαβα αυτή την πρόσκληση για να λάβω μέρος στην 8ος αι. π.Χεκδήλωσή σας με μια διάλεξη με το γενικό τίτλο «ΕΛΛΗΝΙΚΟΙ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΙ ΧΟΡΟΙ ως φαινόμενο πολιτισμού», η πρώτη μου αντίδραση ήταν άμεσα θετική. Θα έπρεπε να μιλήσω δηλαδή για κάποιο πολιτιστικό αγαθό, που είναι τόσο πολύ επιβαρημένο από την ιστορία της φυλής μας, επιβαρημένο από μια κατεστραμμένη ζωή, επιβαρημένο από τον σημερινό φολκλορισμό και την εισαγωγή του στα σύγχρονα ιδιωτικά σωματο-αναπαυτήρια ή σωματο-μεγεθυντήρια.

Στην ύστερη αντίδρασή μου, συνειδητοποίησα πως αυτό ήταν μια πρόκληση με θετικά και αρνητικά χαρακτηριστικά. Θετικά  γιατί ο Ε.Π.Χ. σπάνια μέχρι τώρα θεωρητικοποιείται, δηλ. αποκτά λόγο, και αρνητικά γιατί το να σε καλούν να μιλήσεις για ένα τόσο τεράστιο πολιτιστικό αγαθό με τόσο γενικό τίτλο και χωρίς να υπάρχουν συνθήκες εργαστηρίου, δηλ. διαλόγου, είναι επιστημονικά δύσκολο και περιέχει πολλές παγίδες  για τον ομιλητή.

Κάτω λοιπόν απ΄ αυτές τις συνθήκες, τις συνθήκες μιας διάλεξης, ενός δελτίου συμπυκνωμένων ειδήσεων, θα προσπαθήσω να δώσω κάποια γενικά θεωρητικά στοιχεία για τον Ε.Π.Χ., έτσι όπως τον καταγράφει σήμερα η νέα επιστήμη της Χορολογίας.

Ας προσπαθήσουμε λοιπόν μαζί ενώνοντας τις σκέψεις μας να φέρουμε στην επιφάνεια μερικές αλήθειες και να τις βάλουμε σε κάποια τάξη και παράλληλα για να προχωρήσει αυτός ο διάλογος να βάλουμε κάποια ερωτήματα.

–      Τι είναι ο  Ε.Π.Χ., τι είναι Φαινόμενο,  τι είναι Πολιτισμός;

–      Τι είναι Φαινόμενο;  Φαινόμενο είναι αυτό που υποπίπτει στις αισθήσεις, το υποκείμενο της εμπειρίας κι όχι ότι αποτελεί τον εκτός ημών κόσμο.

–      Πολιτισμός;  η εξύψωση του ανθρώπου πάνω από την φυσική του κατάσταση με την επεξεργασία και εκμετάλλευση της φύσης και διαμόρφωσης των πνευματικών και ηθικών του δυνάμεων.

–      Ελληνικός Παραδοσιακός Χορός;  Ας απαντήσουμε στο ερώτημα τι είναι ο Ε.Π.Χ.. Ένα  ερώτημα  για το οποίο υπάρχουν πολλές αιωρούμενες απαντήσεις, μιας και μέχρι τώρα, μόνο μεμονωμένες προσπάθεις έχουν γίνει για ν’ απαντηθεί επιστημονικά. Αρμόδια για ν΄ απαντήσει είναι η ίδια επιστήμη του χορού, η Χορολογία.

Μέχρι σήμερα ο χορός στη νεότερη περίοδο της Ελλάδας συναντιέται με τους όρους «Εθνικός χορός», «Δημοτικός», «Ελληνικός», «Παραδοσιακός», «Λαϊκός», «Φολκλορικός».

Πιστεύω πως όλοι αυτοί οι όροι τελικά μπορούν ν΄ αποτελέσουν technicus terminus και ότι επιδέχονται κριτική ίσως και καλοπροαίρετη αμφισβήτηση, διότι δεν έχουν ακόμα απαντηθεί επιστημονικά. Μέχρι τώρα η επιστημονική έρευνα γύρω από τον Ε.Π.Χ. ήταν ανύπαρκτη και μόλις εδώ και 10 χρόνια έχει αρχίσει ένας επιστημονικός διάλογος μέσα από έρευνες που μας επιτρέπουν να διατυπώνουμε και τις πρώτες επιστημονικές σκέψεις. Μέχρι τώρα ο χορός αποτελούσε περιφερειακό – περιθωριακό φαινόμενο άλλων επιστημών που το περιγράφουν, όπως η Λαογραφία, η Γεωγραφία, η Εθνογραφία, η Ιστορία του Πολιτισμού, η Θρησκειολογία, η πολιτική και η κοινωνική  Ανθρωπολογία, η Γλωσσολογία, κ.λπ.

Αυτή η προβληματική κατάσταση, μου δίνει το δικαίωμα να υποστηρίξω πως ο χορός στον οποίον αναφερόμαστε είναι ο Νεοελληνικός Χορός. 

–  Και πότε εμφανίζεται ο Νεοελληνικός χορός; 

–  Αυτός εμφανίζεται στον Νεοελληνισμό. 

–  Και πότε εμφανίζεται ο Νεοελληνισμός; 

–  Η απάντηση σ΄  αυτό το ερώτημα είναι ότι, ο Νεοελληνισμός εμφανίζεται στον 10ο αι. μέσα στο Βυζάντιο.

–  Ως τι όμως εμφανίζεται ο Νεοελληνισμός μέσα στο Βυζάντιο;

Εμφανίζεται ως ένα μεγάλο επαναστατικό κίνημα, ως μια Νέα Επανάσταση, ως μια μοντέρνα Επανάσταση.

Και ποια χαρακτηριστικά έχει;

–  Τα εξής χαρακτηριστικά:

–  την Εθνική γλώσσα,

–  τον Βυζαντινό ανθρωπισμό και

–  το Κλέφτικο – Ακριτικό επαναστατικό κίνημα, το οποίο στην αρχή κάνει αγώνα εναντίον της ιδεολογίας της βυζαντινής αυτοκρατορίας, της βυζαντινής θεοκρατίας. 

Ως επανάσταση λοιπόν το βλέπουμε, ως επανάσταση στη γλώσσα, άρα Δημοτική γλώσσα, επανάσταση στον ανθρωπολογικό κανόνα, νέος ανθρωπισμός, ως εθνική εμφάνιση των Ελλήνων μέσα στην αυτοκρατορία. Στη συνέχεια βέβαια στρέφεται εναντίον της Ισλαμικής θεοκρατίας και αποκτά νέα χαρακτηριστικά, εθνικά χαρακτηριστικά, τα οποία γνωρίζουμε μέχρι και σήμερα. Ο Ν.Χ. είναι κι αυτός κομμάτι αυτής της Νεοελληνικής Επανάστασης. Αυτό λοιπόν είναι θέμα να το δείξει η έρευνα και προς τα εκεί οδηγείται.

Τα χαρακτηριστικά λοιπόν του χορού έχουν οικουμενικό χαρακτήρα και συνθέτουν τη ζωή  εκείνη του λαού την οποία ονομάζουμε «παράδοση». Σύμφωνα μ΄  αυτό παράδοση δεν σημαίνει μια απολιθωμένη μεταφορά, κανόνων ή πολιτιστικών προτύπων, αλλά ζωή του πνεύματος, το κάθε φορά μοντέρνο κι όταν λέμε μοντέρνο εννοούμε το αυτόνομο, αυτό που αυτοκατασκευάζεται. Είναι δηλαδή μια διαρκής παιδευτική διαδικασία.

Το υποκείμενο του Ε.Π.Χ. είναι ο άνθρωπος ως άτομο, ως όν λογικό, ιστορικό, ομιλητικό, ως πρόσωπο. Η αρχή, η πηγή, το νόημα του χορού, του χορευτικού γεγονότος, του χορευτικού φαινομένου είναι ο άνθρωπος ως πρόσωπο. Ο Ε.Π.Χ. δεν είναι κάτι το χαώδες, το αόριστο, το ασαφές.  Είναι μια πραγματικότητα, είναι κάτι που γίνεται. Είναι γεγονός, είναι φανερό, αληθινό. Είναι λοιπόν φαινόμενο, φαινόμενο ανθρωπολογικό, κοινωνικό, ιστορικό. Ο Ε.Π.Χ. είναι ένα έργο που γίνεται με τη συμμετοχή του λαού. Οι άνθρωποι που συμμετέχουν ανήκουν στην ενότητα του χορού.  Ο Ε.Π.Χ. είναι ενότητα έργου ρυθμικού, μετρικού, αρμονικού, κινητικού, φανερού, αληθινού, ωραίου.  Το έργο αυτό είναι διαδικασία δημιουργίας, είναι διαδικασία ομιλητική.

Με τον Ε.Π.Χ. ως έργο δημιουργικό και ομιλητικό ο άνθρωπος αυτοδιδάσκεται, αυτοκαλειεργείται, αυτομορφώνεται. Έτσι ο Ε.Π.Χ. έχει τάση ανθρωπιστική. Έχει προοπτική. Δείχνει το μέλλον του ανθρώπου. Δείχνει  πώς θα μπορούσε  να είναι ο άνθρωπος, εάν ήταν όπως την ώρα που χορεύει.

Η κυρίαρχη δύναμη που οδηγεί τον άνθρωπο στο χορό είναι η ελκτική δύναμη της ομορφιάς, του ωραίου. Έτσι το χορευτικό φαινόμενο είναι φαινόμενο τέχνης, ομορφιάς, του ωραίου. Η αισθητική κατέχει κεντρική θέση στο χορευτικό φαινόμενο από και μέσω του οποίου παράγεται έργο αισθητικής και ηθικότητας.

Όλα τα παραπάνω αποτελούν την ουσία του  Ε.Π.Χ., τα προβλήματα που πρέπει να θεματοποιούνται όταν εξετάζουμε τον Ε.Π.Χ. διότι  διαφορετικά μέσα απ΄ τον αυθορμητισμό, την αφέλεια, την αθωότητα, την απλοϊκότητα που παρουσιάζει ο Ε.Π.Χ., κινδυνεύει να οδηγηθεί, αν δεν έχει οδηγηθεί, τουλάχιστον στα αστικά κέντρα, σε δρόμους κινησιολογικής, γυμναστικής, βιολογικής, στατιστικής θεώρησης απ΄ όπου θα απουσιάζει η εσωτερική δύναμη, η ομορφιά και αλήθεια του χορευτικού φαινομένου.

Ας χορέψουμε νοερά λοιπόν τον Ε.Π.Χ. κι ας δούμε σαν πιο συγκεκριμένα στοιχεία, την μορφή και το περιεχόμενο.

Μορφή είναι το φανερό, αυτό που φαίνεται και το περιεχόμενο είναι η εσωτερικότητα, αυτά που συμβαίνουν στον άνθρωπο και δεν φαίνονται. Την μορφή και το περιεχόμενο δεν τα ξεχωρίζουμε παρά μόνο τα διακρίνουμε. Άλλωστε το περιεχόμενο μόνο θεωρητικά ξεχωρίζεται από τη μορφή.  Το περιεχόμενο του χορού γίνεται συνεχώς μορφή. Είναι δηλ. μια διαρκής εξωτερίκευση εσωτερικότητας που παράγει καινούργιες μορφές χορού. Τα εξωτερικά επίσης στοιχεία που έχουν σχέση με τα αισθητήρια όργανα επηρεάζουν την εσωτερικότητα. Μορφή λοιπόν και περιεχόμενο αποτελούν μια ενότητα. Η διάσπαση δε αυτής της ενότητας, μορφής και περιεχομένου του Ε.Π.Χ. είναι αδύνατη. Όπου τούτο επιχειρείται τότε το αποτέλεσμα είναι η κακοποίηση, η διαστρέβλωση της πραγματικότητας, η αφαίρεση της ουσίας του χορού  και μπορεί να ειπωθεί, ότι η διάσπαση αυτής της ενότητας καλύπτεται από άγνοια.

Ένα βασικό ερώτημα που απασχολεί την Χορολογία είναι το πως δημιουργείται ο Ε.Π.Χ..

Η απάντηση είναι η εξής: Το χορευτικό γεγονός δεν είναι μια μηχανική αντίδραση από μηχανικά ερεθίσματα. Οι άνθρωποι δεν οδηγούνται στο χορό ως αγέλη, ως είδη, γένη, μάζα, απρόσωπα. Οδηγούνται ως άτομα σκεπτόμενα, λογικά, κοινωνικά, ιστορικά, τελικά ως πρόσωπα.

Το χορευτικό γεγονός λοιπόν είναι ένα γίγνεσθαι προσώπων που δρουν αυτόνομα, ελεύθερα.

Η συμμετοχή των προσώπων γίνεται με διάφορους τρόπους. Άλλοι συμμετέχουν ως χορευτές και άλλοι ως θεατές και για διαφορετικούς λόγους.

Ποιες είναι οι φανερές αιτίες που καλούν σε χορευτική εκδήλωση.

Αυτές είναι η γιορτή, το πανηγύρι, το έθιμο (όπως Απόκριες, Γάμος, Βαφτίσια), το καθημερινό γλέντι στο μαγαζί ή στο σπίτι μετά από φαγητό και οινοποσία.

Το ξεκίνημα του χορού ως χορευτική πράξη παρουσιάζει χαρακτηριστικά τυπικού εθιμικού. Ξεκινάει δηλ. με συγκεκριμένο πρόσωπο, ιδιαίτερα στις χορευτικές πράξεις χορευτικών γεγονότων κάποιων συγκεκριμένων εθιμικών κύκλων. Π.χ. το Πάσχα, σε πολλές περιοχές, αρχίζει το χορό ως πρωτοχορευτής ο παπάς, τραγουδώντας: «και στους ουρανούς απάνω / γίνεται χορός μεγάλος / γίνεται χορός και σκόλη / και χορεύουν οι Αποστόλοι».

Η θέση των χορευτών, στις περισσότερες περιοχές, ακολουθεί ένα τυπικό, με αυστηρή ή όχι διάταξη των φύλων. Στις περιπτώσεις όμως όπου ο χορός γίνεται με αφορμή το γλέντι όπως λέμε, το ξεκίνημα και η συνέχεια γίνεται με βάση την προσωπική επιθυμία, επιλογή και απόφαση.

Πριν όμως από το ξεκίνημα του χορού έχουν προηγηθεί άλλα γεγονότα τα οποία έχουν οδηγήσει τους συμμετέχοντες σε ένταση.  Τέτοια είναι το φαγητό, το πιοτό, το τραγούδι το επιτραπέζιο, η καλή συντροφιά, οι ευχές, οι παροτρύνσεις κ. ά.. Όλα αυτά οδηγούν στην πρώτη χορευτική κίνηση που είναι η παραγγελία του τραγουδιού που θα χορέψει ο πρώτος χορευτής.

Ποιόν όμως χορό θα χορέψει;

Στις διάφορες περιοχές υπάρχει το λεγόμενο χορευτικό τυπικό. Δηλ. π.χ. στη Ρούμελη θα χορέψει ένα-δυο Τσάμικα και στη συνέχεια Συρτό. Στη Νάξο πρώτα θα χορέψει Συρτό και αμέσως μετά, χωρίς διακοπή μάλιστα, Μπάλλο ως μια ενότητα, ως συζυγία χορών. Στα περισσότερα νησιά του Δωδεκανησιακού συμπλέγματος (εκτός Καρπάθου, όπου υπάρχει ιδιαίτερο χορευτικό τυπικό) πρώτα θα χορέψουν Ίσσο (με διάφορες ονομασίες) και χωρίς διακοπή θα γυρίσουν στη Σούστα.

Στη διάρκεια της χορευτικής εναλλασσόμενης πράξης, δηλ. της συμμετοχής όλων των προσώπων, δημιουργούνται σχέσεις φανερές και μη φανερές, όπως: συναισθηματική ταύτιση των θεατών που γίνεται φανερή μέσα από τα κεράσματα στους χορευτές και τους οργανοπαίχτες, τις επιφωνήσεις, τα επιφωνήματα κ.λπ.

Η χορευτική εκδήλωση ποτέ δεν σταματάει απότομα, μηχανικά. Υπάρχει κι εδώ μια διαδικασία που γίνεται φανερή είτε με κάποιο τραγούδι, όπως: « ήρθε καιρός να φύγουμε / στα σπίτια μας να πάμε», είτε με κάποιον συγκεκριμένο χορό, όπως ο τελευταίος χορός του κουμπάρου τις αυγές στο γάμο κ.λπ.      

Ένα βασικό στοιχείο που μας απασχολεί στον Ε.Π.Χ. είναι το σχήμα του χορού μέσω του οποίου μπορούμε, σε συνδυασμό με άλλα στοιχεία, να μελετήσουμε άλλες συνιστώσες του χορού. Ο Ελληνικός χορός θεωρείται, ότι χαρακτηρίζεται από τον ομαδικό στοιχείο. Έτσι σε κάθε μορφή χορευτικού σχήματος χορευτές και θεατές αποτελούν μια ενιαία ομάδα.

Το επικρατέστερο σχήμα που παρατηρείται είναι ο ανοιχτός κύκλος. Παρατηρείται επίσης τρεις ή και περισσότεροι ομόκεντροι κύκλοι, που αλλού ονομάζονται «καγκέλια», αλλού «δίπλες» κ.ο.κ.. Άλλο σχήμα είναι ο κλειστός κύκλος. Ένα ακόμη χορευτικό σχήμα είναι αυτό που δημιουργείται από το χορό του ζευγαριού που κυριαρχεί στα Μ. Ασιατικά παράλια και στο Αρχιπέλαγος κι αντιπροσωπεύεται από χορούς όπως ο Μπάλλος, ο Καρσιλαμάς κ.λπ.. Οι ελεύθερου σχήματος χοροί, όπως οι «σκόρπιοι» και οι «δρομικοί»  π.χ. τις Απόκριες στη Νάουσα ή και οι χοροί με ένα  χορευτή στο χοροστάσι, όπως ο χορός της Τατσιάς ή του Δρεπανιού στην Κύπρο.

Έτσι το σχήμα εντάσσεται στην τοπική χορευτική εθιμοτυπία, θεωρείται δε ότι έχει σημειολογικό περιεχόμενο για τη λειτουργία του χορού και ιδιαίτερη σημασία για την αισθητική του. Σ΄ αυτή την διαδικασία εντάσσεται και η θέση των θεατών αλλά και η θέση των οργανοπαιχτών που σε άλλες περιοχές ακολουθούν εσωτερικά το χορό και σε άλλες στέκονται σε ορισμένο μέρος έξω από τον ή τους κύκλους.

Τέλος στη διαδικασία αυτή πρέπει να αναφέρουμε και τους χορούς που δεν πηγαίνουν προς τα δεξιά, αλλά προς τ΄ αριστερά, τους Ζερβούς χορούς, όπως τους λέει ο λαός και τους οποίους ποτέ δεν τους χορεύουν στους γάμους γιατί όλα για το ζευγάρι πρέπει να πάνε δεξιά.

Ένα άλλο σημείο σημαντικό που πρέπει να σημειώσουμε στο χορό είναι η σειρά των χορευτών. Η σειρά των χορευτών στο χορό φαίνεται να έχει ιδιαίτερη σημασία για κάθε κοινότητα και είναι θέμα που απασχολεί κάθε έρευνα. Η σειρά μπορεί ν΄  αντανακλά αξίες στις οποίες στηρίζεται η κοινότητα, π.χ. σεβασμό στα γηρατειά, στα τιμώμενα πρόσωπα, στη συγγένεια, στην φιλοξενία, στις κοινωνικές διακρίσεις, το κληρονομικό δίκαιο, την κοινωνική θέση του άντρα και της γυναίκας κ.λπ..

Η πιστή τήρηση της σειράς, για τη χορευτική παρουσία του ατόμου ή του ζευγαριού στο χορό, φανερώνει σεβασμό της κοινότητας προς τον άνθρωπο και την προσωπική χορευτική παρουσία του.

Ένα από τα πλέον στέρεα στοιχεία του Νεοελληνικού χορού, είναι ο πρώτος του χορού, ο αρχηγός του κύκλου, ο πρωτοχορευτής, ο προεξάρχων, ο ηγήτορας, ο κορυφαίος, ο αμπρουστινός, ο κάβος, ο μπροστελάτης, ο προυτοκαγκελευτής, όπως σε διάφορους τόπους λέγεται.

Ο πρωτοχορευτής δεν βρίσκεται τυχαία ως κορυφαίος στον κύκλο. Είναι επιλογή του ελεύθερη. Σε κάθε κοινότητα υπάρχει νόμος, κανόνας που τηρείται πιστά γιατί όλοι οι χορευτές έχουν το δικαίωμα να βρεθούν σ΄ αυτή τη θέση. Η σειρά που τηρείται έχει σχέση με την τοπική εθιμοτυπία. Ο πρωτοχορευτής είναι το κεντρικό πρόσωπο της χορευτικής πράξης που οδηγεί στη δημιουργία πλέγματος σχέσεων με τους συμμετέχοντες.

Η αναφορά σ΄ αυτά τα στοιχεία είναι διάκριση κι όχι διάσπαση της ενότητας πρωτοχορευτή – συγχορευτών – θεατών – οργανοπαιχτών.

Οι σχέσεις που δημιουργούνται αφορούν τον πρωτοχορευτή και τον εαυτό του – τον πρωτοχορευτή και τους συγχορευτές του, τον πρωτοχορευτή και τους οργανοπαίχτες, τον πρωτοχορευτή και τους παρευρισκόμενους.

Ο πρωτοχορευτής δεν είναι ένας απλός καταναλωτής του ήχου των μουσικών οργάνων. Είναι ένας συστηματικός επεξεργαστής και ερμηνευτής, ένας δημιουργός. Εσωτερικεύει, επεξεργάζεται, εξωτερικεύει, δίνει την προσωπική του ερμηνεία στα κοινοτικά παραδομένα, μιμείται, αναπτύσσει και παρουσιάζει πλούτο δημιουργικών ικανοτήτων. Συνδιαλέγεται με τους οργανοπαίχτες επηρεάζοντάς τους, ενώ οι συγχορευτές του και οι θεατές δείχνουν προς αυτόν συγκατάθεση, συμφωνία, συμπάθεια, ενίσχυση, βοήθεια. Δείχνει με το χορό του μεράκι, δύναμη, ομορφιά, αρμονία, ελευθερία, στοιχεία όλα αυτά Ελληνικότητας. Ελληνικότητας συνόλου πολλών γενεών και πλείστων απωθημένων, όπως θα έλεγε ο Λαογράφος Δημ. Λουκάτος.

Ας προσπαθήσουμε τώρα να δούμε με γρήγορο πάντα μάτι τον χαρακτήρα του Ε.Π.Χ.:

1.        Εφ΄ όσον το υποκείμενο του Ε.Π.Χ.  είναι ο άνθρωπος ως πρόσωπο το χορευτικό φαινόμενο έχει ανθρωπολογικό χαρακτήρα.

2.       Το ομαδικό, κοινωνικό, συμμετοχικό στοιχείο, προσδίδει στον Ε.Π.Χ. λειτουργικό χαρακτήρα.

3.       Η δημιουργική ομιλητική διαδικασία του, του προσδίδει χαρακτήρα με σκοπό, άρα έχει και τελολογικό χαρακτήρα.

4.       Συνδεόμενος με την εθιμική ζωή του προσδίδει εθιμικό χαρακτήρα.

5.       Ο άνθρωπος ως πρόσωπο απελευθερώνει δυνάμεις, δυνάμεις καταπίεσης, οπότε έχει και  θεραπευτικό χαρακτήρα.

6.       Τα στοιχεία του ελληνισμού και της Ορθοδοξίας προβάλλονται, ισχυροποιούνται, ανανεώνονται προσδίδοντάς του αναστάσιμο πολιτισμικό χαρακτήρα,  και

7.       Το πλέγμα των δημιουργούμενων σχέσεων του προσδίδει κοινωνικό χαρακτήρα, μορφωτικό.

Ο Ε.Π.Χ. αναφέραμε προηγουμένως ότι βρίσκεται σε αρμονία με την μουσική, το τραγούδι, τους οργανοπαίχτες, την φορεσιά. Όλα αποτελούν τα συνοδά στοιχεία του χορού που λειτουργούν με ισότιμες σχέσεις και δημιουργούν άλλες επί πλέον σχέσεις μεγίστης σημασίας. Όσον αφορά το Δημοτικό Τραγούδι και τη Μουσική δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι αυτό που αποκαλούμε Δ.Τ. αποτελεί μιαν αδιάσπαστη ενότητα λόγου και χορού κι ότι για την έρευνα και μελέτη αυτά χωρίζουν, για τους απλούς ανθρώπους του λαού, αυτούς που ζουν ακόμη την παράδοση, ο διαχωρισμός αυτός είναι αδιανόητος. Αν ζητήσουμε από έναν Έλληνα της υπαίθρου να μας απαγγείλει τα λόγια ενός τραγουδιού θα το κάνει τραγουδώντας μαζί και τη μελωδία του. Το ίδιο αυτό τραγούδι (λόγος και μουσική) αποκτά το πλήρες ύφος του μόνον όταν ταυτόχρονα το χορέψει – εφόσον βέβαια το τραγούδι είναι χορευτικό. Αν πάλι επιμένουμε να μας πει μόνο τα λόγια, θα δούμε ότι δεν τα καταφέρνει, κι αν προσπαθήσει κάνει λάθη, ξεχνά λέξεις και φράσεις και τελικά σταματάει. Το ίδιο συμβαίνει αν του ζητήσουμε να σιγοτραγουδήσει μια μελωδία χωρίς τα λόγια της ή ακόμα περισσότερο, να μας δείξει τα βήματα ενός χορού χωρίς τη μουσική του (μελωδία).

Ερευνώντας λοιπόν τον Ε.Π.Χ. διαπιστώνουμε ως χαρακτηριστικό γνώρισμα της Ελληνικής χορευτικής κοινωνίας  κοινή δράση  χορευτών – οργανοπαιχτών  αλλά και θεατών στη δημιουργία του χορευτικού φαινομένου.

Η σχέση μεταξύ των συντελεστών του μουσικοχορευτικού γίγνεσθαι είναι μια πνευματική συμβολική σχέση με χαρακτηριστικά σαφήνειας (χωρίς δηλ. παρανοήσεις), οικονομίας (χωρίς δηλ. πλατειασμούς, χάσματα, ελλείψεις), έντασης (χωρίς δηλ. άτονες, αναποτελεσματικές στιγμές) και μέτρου (ανάλογη δηλ. με τους ρυθμιστικούς κανόνες των ελληνικών κοινοτήτων).

Η σχέση που αναπτύσσεται μεταξύ χορευτικής πράξης, μουσικής και τραγουδιού, είναι σχέση συνεργασίας, κοινοτικής δράσης, με πρωταγωνιστές και δευτεραγωνιστές, ως ανάγκη ζωής και έκφρασης ποικίλων νοημάτων και συναισθημάτων. Η επιδιωκόμενη σύμπτωση – συμφωνία μουσικού και χορευτικού έργου, κατορθώνει μια πολύ ισχυρή επιβεβαίωση συνοχής για τους συνεργαζόμενους χορευτές και οργανοπαίχτες. Η συνεργασία αυτή έχει αναμνηστικό χαρακτήρα αφ΄ ενός, και δημιουργικό αφ΄ ετέρου για όλους τους συντελεστές της κοινής δράσης.

Κι ας έρθουμε στο δια ταύτα, βάζοντας μερικά ερωτήματα, τα οποία δεν έχουν τεθεί και φυσικά απαντηθεί από την σύγχρονη ελληνική – ευρωπαϊκή κοινωνία.

Τα ερωτήματα αυτά αφορούν κυρίως στο κέντρο του ενδιαφέροντός μας, στην παρακαταθήκη μας, στους φορείς του μέλλοντος τούτου του τόπου, τους νέους ανθρώπους. Σαν εκπαιδευτικός επί 32 συνεχή έτη, δικαιούμαι και υποχρεούμαι να θέσω τα παρακάτω ερωτήματα, που είμαι απόλυτα  βέβαιος, πως δεν έχουν απασχολήσει ποτέ μέχρι  σήμερα τους αρμόδιους κρατικούς φορείς ΥΠ.Ε.Π.Θ. και ΥΠ.ΠΟ., αλλά και τους άλλους φορείς της εκπαίδευσης και γενικά της κοινωνίας.

1.      Ποια είναι η συμμετοχή των παιδιών, των νέων σ΄  αυτό που ορίσαμε ως Ε.Π.Χ. ή Νεοελληνικό Χορό; 

2.      Ποια τα χαρακτηριστικά της συμμετοχής τους;

3.      Συμβάλλει το περιβάλλον το οικογενειακό στη μάθηση:

4.     Είναι σημαντικό γεγονός για το παιδί η είσοδός του στον επίσημο χορό;

5.      Υπάρχουν χορευτικές διαδικασίες, που συντελούν στην κοινωνική ένταξη του   παιδιού;

6.      Μπορεί να θεωρηθεί ότι ο χορός συμβάλλει στην ομαλή κοινωνική ένταξη του  παιδιού;

7.      Είναι ο χορός σημαντικό μέσω αγωγής;

8.      Πρέπει να διδάσκεται ο Ε.Π.Χ. στα σχολεία;

9.      Ο χορός δημιουργεί προϋποθέσεις για εύρεση κλίσεων κι ενδιαφερόντων στο παιδί;

10.  Καλλιεργεί το καλλιτεχνικό αισθητήριο;

11.   Ο χορός προσφέρει κοινωνικότητα;

12.  Ανακαλείται η ιστορική μνήμη δια μέσου του χορού;

13.  Οδηγεί προς την αυτάρκεια και την ελευθερία;

14.  Οδηγεί από την εξάρτηση και τον ετεροπροσδιορισμό στην χειραφέτηση και τον αυτοπροσδιορισμό;

15.  Οδηγεί στην προσφορά στα κοινά, δηλ. κοινωνικοποιεί τον άνθρωπο;

16.  Καλλιεργεί το πνεύμα συνεργασίας και ομαδικότητας;

17.  Είναι ψυχαγωγία;

18.  Ο  Ε.Π.Χ.  πρέπει να είναι βίωση ή στείρα αναβίωση;

Όλα αυτά τα ερωτήματα που είναι το ελάχιστο που μπορούσε να διατυπωθεί, αν ως απαντήσεις θετικοποιηθούν μας δίδουν το περιεχόμενο πολλών επιστημονικών ανακοινώσεων που θα προσεγγίζουν, θα θεματοποιούν την παιδευτική σημασία και μορφωτική αξία του  Ε.Π.Χ. στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία.

Σήμερα ποια είναι η κατάσταση που επικρατεί στην ελληνική κοινωνία, ποια η σχέση, η δυναμική του Ε.Π.Χ.. Ο Ε.Π.Χ. μπορεί ν΄  αποτελέσει ελπίδα για το μέλλον, φως στο τούνελ;

Σήμερα στην εποχή του ύστερου καπιταλισμού, λέει ο φιλόσοφος Adorno, οι άνθρωποι γίνονται ένστολοι, στρατιωτάκια  και ως εργαζόμενοι και ως σκεπτόμενοι και ως έχοντες ανάγκες και ως καταναλωτές. Και πως γίνονται ένστολοι; Μέσω της ρεκλάμας και του βιομηχανικού πολιτισμού.  Αυτό σημαίνει κοινωνικοποίηση του ανθρώπου με όλο λιγότερη ελευθερία και αυθορμητισμό. Με όλο περισσότερα «απλά άτομα», σχηματοποιημένα άτομα, τα οποία εκμηδενίζονται απ΄ την βιομηχανία πολιτισμού, η οποία έτσι συρρικνώνει τις προϋποθέσεις μιας δημοκρατικής κοινωνίας, μιας κοινωνίας όπως ήτανε αυτή που χόρευε και τραγουδούσε.

– Ο Χορκμάϊχερ και ο Αντόρνο μιλούν για βιομηχανία κουλτούρας, όπου «η κουλτούρα σήμερα βάζει την ίδια σφραγίδα σε όλα». Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης φτιάχνουν ένα σύστημα ομοιόμορφο και οδηγούν σε κύκλο χειραγώγησης. Ό,τι  ονομάζεται σήμερα λαϊκή ψυχαγωγία δεν είναι στην πραγματικότητα τίποτε άλλο από απαιτήσεις τις οποίες προκαλούν, χειραγωγούν και τελικά αλλοιώνουν οι βιομηχανίες της κουλτούρας οι λαοί δεν παράγουν πολιτιστικά αγαθά και γίνονται καταναλωτές μαζικής κουλτούρας, την οποία παράγουν και αναπαράγουν «ειδήμονες».

Ο παρών δρόμος της κοινωνίας είναι η δικαίωση του πεσσιμισμού, η κατεστημένη τάξη, τα αδιέξοδα, η αθλιότητα, η αδικία. Σ΄ όλα αυτά πρέπει να στραφεί ενάντια  μια παραγωγική αλήθεια, η οποία να πηγάζει από την αλληλεγγύη μεταξύ των ανθρώπων, δηλ. την κριτική του εργαλειακού ανθρώπου, την κριτική της τεχνοκρατίας, του επηρεασμού του ανθρώπου, της υβρεολογίας, της αλλοτρίωσης, της κατάπτωσης, του εμπειρισμού και της εικόνας.

Η φρίκη δεν είναι το τελικό στάδιο της ιστορίας ούτε η διάσπαση, ούτε ο ευτελισμός και η καταπίεση, αλλά η αισιοδοξία για μια νέα εποχή με λιγότερη ιδεολογία και καταπίεση, αλλά ένας πιο ανθρώπινος κόσμος που θα αρθεί από την απομόνωση.

Με τον Ε.Π.Χ. έχουμε κατά παραδειγματικό τρόπο αυτή την άρση της διάσπασης, της απομόνωσης.

Στον Ε.Π.Χ. δεν έχουμε τάσεις επιβολής του γενικού πάνω στο μερικό, στο άτομο, τάσεις να στραγγαλιστεί το μερικό, να εξαφανιστεί το ελλιπές, να εξαφανιστεί ακόμα και το άσχημο. Διότι χορεύω, άρα υπάρχω.

Για τον Ε.Π.Χ. έχουμε μια συνείδηση του αύριο, γνώση της ελπίδας κι ένα νέο ανθρωπισμό.

Στην κοινωνία έχουμε μια διαδικασία αυτοσυντήρησης, αυτοδιεύρυνσης και πρόγνωσης του ερχόμενου και ελπιζόμενου, έστω και με τη μορφή της ουτοπίας. Έχουμε μια δυνατοστρέφεια, μια στροφή προς το δυνατό, προς την δυνατότητα. Γνωρίζοντας τις καταστροφές, τις ελλείψεις, τις διακοπές, η κοινωνία τείνει συνεχώς προς το νέο, προς την υπέρβαση αυτής της καθυστέρησης, προς το αύριο, το καλύτερο προς, έστω, την ουτοπία.

Αυτή η δύναμη της κοινωνίας είναι ιζηματική κατάσταση παλαιότερων χρόνων που έχει επαναληφθεί πολλές φορές στο ιστορικό γίγνεσθαι του λαού μας με σήμα, με ορόσημο την περίοδο της γέννησης του Νεοελληνικού Χορού, τον 9ο προς 10ο μ. Χ. αιώνα στο Βυζάντιο.

Μέσα στο χορό έχουμε την μεσολάβηση ενότητας σώματος και πνεύματος, σώματος και πνεύματος του σήμερα και του αύριο – του νυν και του μέλλοντος  του ανθρώπου, μια διαδικασία διαρκούς υπέρβασης του υφιστάμενου και μια τάση προς το ανθρώπινο. Δηλ. την έλευση του πραγματικού εαυτού μας και του αληθινού ανθρώπου.

Η σημερινή ελληνική κοινωνία σε σχέση με τον νεοελληνικό παραδοσιακό χορό αποτελεί μια μεταχορευτική κοινωνία. Οι ευκαιρίες χορευτικής δραστηριότητας ελαχιστοποιούνται. Οι ευκαιρίες μάθησης του χορού διαφοροποιούνται. Η οικογένεια, η κοινότητα ως παραδοσιακοί θεσμοί διδαχής, εκπαίδευσης και μάθησης του χορού στους νέους, αντικαθίσταται από συγκεκριμένο πλέον δάσκαλο χορού ενδεδυμένο τον μανδύα του επαΐοντα επαγγελματία.

Απ΄ τη στιγμή της διαμεσολάβησης του συγκεκριμένου δασκάλου μεταξύ του ελληνικού παραδοσιακού χορού και του σημερινού χορευτικού πολιτιστικού γίγνεσθαι αρχίζει ένα νευρωτικό χορευτικό παιχνίδι χωρίς κανόνες, όπου τ΄ αποτελέσματα του παιχνιδιού αυτού είναι εμφανή και τα σημάδια κακοποίησης και εμποδισμού αποτυπώνονται σε μια άρρωστη φυσιογνωμία του χορού όπως αυτός παρουσιάζεται σήμερα. Τέτοια έντονα σημάδια κακοποίησης είναι:

–  Η σοβινιστική-εθνικοπατριωτική αντίληψη περί χορού με αποτέλεσμα την καλλιέργεια του επικίνδυνου εθνικισμού.

–  Η γυμναστική-κινησιολογική αντίληψη όπου ο χορός εκτίθεται σε μια αρρωστημένη θεώρηση στην υπηρεσία της προπόνησης και άσκησης του σώματος.  Η δανεική ομορφιά του προπονημένου σώματος αποτελεί «σαμποτάζ» στη θεμελιώδη δύναμη της ομορφιάς στο χορό. Η συζήτηση περί μιας ωραίας κανονικότητας, τακτικότητας, ομοιομορφίας και πειθαρχίας στο χορό, ως απαίτηση δήθεν της παράδοσης και της θεωρίας περί τέχνης, απογυμνώνει τον χορό και τον οδηγεί στο ανούσιο, στο ανώφελο.

–  Η βηματοποίηση, πατουσοποίηση, φορμαροποίηση με την αντίληψη που επικρατεί σε πολλούς σήμερα, όχι απλά κακοποιεί τον ελληνικό χορό, αλλά και τον προσβάλλει. Προσβάλλει την εύθραυστη πολιτισμική ωραιότητά του.

–  Η αδιάπτωτη επίθεση λαογραφισμών, ψυχολογισμών και βιολογισμών που δέχεται δημιουργεί κινδύνους όσον αφορά το δικό του τελικά ορολογικό νόημα και περιεχόμενο.

–  Η συντεχνιακή  επαγγελματική αντίληψη, το οικονομικό όφελος, τα «ταξιδάκια αναψυχής», τα νυκτερινά κέντρα, τα κρουαζερόπλοια, τα ξενοδοχεία κ.λπ., όπου εκτίθεται ο Ε.Π.Χ. μεταξύ σουβλακιού και τζατζικιού στους τουρίστες, οδηγεί το χορό σε εκτροπή από το πραγματικό του νόημα και περιεχόμενο.

–  Η φεστιβαλοποίηση, οι διαγωνισμοί και τα βραβεία φανερώνουν ότι ο παραδοσιακός χορός πέρασε σε μια άλλη λειτουργική μορφή, πέρασε στην πασαρέλα για  κιτς παραδοσιακά χορευτικά μοντέλα.

–  Η ενασχόληση με τον παραδοσιακό χορό παρουσιάστηκε ως ένα φαινόμενο μόδας, όμως η μόδα όπως γνωρίζουμε συμπαρασύρει πολλά και καλά και κακά και δίνει άλλοθι στον οιονδήποτε να θεωρεί τον εαυτό του κατάλληλο να ασχοληθεί μ΄  ένα τόσο σημαντικό πολιτιστικό φαινόμενο και εν αγνοία του να το κακοποιεί.

Όλα τα παραπάνω δεν ορίζουν μανιφέστο προς τα μέλη μιας αντιπολίτευσης που κάνει την δική της επανάσταση στον κατεστραμμένο τρόπο ζωής, αλλά απλά λόγια για μπορούμε να πούμε στα παιδιά μας που χορεύουν, πως είναι τόσο μοντέρνοι, όσο τ΄ αποτελέσματα μιας επανάστασης. Αρκεί βέβαια ο χορός τους, επειδή σήμερα μεσολαβεί η διδασκαλία, όχι με τον παραδοσιακό τρόπο, να μην είναι φορμαλιστικός, αλλά δημιουργικός, να βλέπει δηλ. την ουσία του χορού. Γιατί η από πολλών ετών χρονολογούμενη ευθύγραμμη πρακτική των φορέων και των παραγόντων που αναφέρονται στον Νεοελληνικό Χορό και οι οποίοι εργάζονται με τόσο ομολογουμένως μεράκι, με ερωτική διάθεση, θα έλεγα, προς αυτό, οδηγεί σ΄  ένα δρόμο όμως αδιέξοδο.

Δεν οδηγούμαστε σε νόθες προτροπές του τύπου  «επιστροφή στις ρίζες», αλλά «γνωριμία με τις ρίζες», γνωριμία με την παράδοση, που ως έννοια είναι δυνατόν να ταυτιστεί με την ίδια τη ζωή, τη ζωή του ανθρώπου. Μια ζωή που ποτέ δεν είναι στατική, στάσιμη, αλλά μια ζωή στην οποία και κρατούμε και προσθέτουμε, έτσι ώστε να εξασφαλίζεται η διάρκειά της, όπως διατυπώνει ο Γιάννης Θεοδωρακόπουλος.

Γι΄  αυτή τη θεώρηση ο Ίων Δραγούμης επισημαίνει αποκαλυπτικά: «Πήγαινε λοιπόν στα δημοτικά τραγούδια στη δημοτική τέχνη και στη χωριάτικη λαϊκή ζωή για να βρεις τη γλώσσα σου και την ψυχή σου και μ΄  αυτά τα εφόδια, αν έχεις ορμή μέσα σου και φύσημα, θα πλάσεις ό,τι θέλεις, παράδοση και πολιτισμό και αλήθεια και φιλοσοφία, έχεις χρέος να τα μελετήσεις αυτά γιατί είναι όλα δικά σου και αρκετά πια τα περιφρόνησες ως τώρα με το να έχουν κοντέψει να σε πείσουν πως είναι πρόστυχα, άσκημα, κατώτερα και για πέταμα».

Αν ο 10ος μ.Χ. αι. είναι η αρχή του Νεοελληνικού Παραδοσιακού Χορού, ας είναι η αρχή του 21ου η αρχή ενός νέου Νεοελληνικού χορού, που θα στηρίζεται στις ηθικές αξίες του παρελθόντος και θα δημιουργεί τις νέες αξίες μιας μελλοντικής πολυφωνικής, δημοκρατικής, ελεύθερης, νεοελληνικής κοινωνίας.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: